Bu gün Babəkin- azad Türk ruhunun edam günüdür.

Ərəb tarixçilərinin anlatdığına görə Xürrəmilər hərəkatı dönəmində 550 min insan həlak olub. Bu qədər ölümlər bir Türk başbəyinin "bir gün azad yaşamaq” ideyası sonucunda baş verib. "Azadlıq qurban tələb edir kimi” klassik düşüncələrə qarşıyam. Azadlıq azad ruhlu, kirlənməmiş, inandığı dəyərləri həyata keçirməyi özünə yükümlü hesab edən öndərin rəhbərliyi olarsa mümkündür. Babəki qüdrətli edən onun qoşunu yox, onun sadəcə özü, daşıdığı inanc və dəyərlər idi. Əgər qüdrət onun adamlarında olsa idi, 20 minə yaxın düşmənini öldürən cəlladı Nudnud ona xəyanət etməzdi. Doğrudur, Babəkin ətrafında Tarkan, Noktay, Azin kimi güclü sərkərdələr vardı, amma onlara bu gücü verən yenə də Babəkin şəxsiyyəti idi. Ərəb yazıçısı Curci Zeydan "Fərqanə gəlini” romanında mənfi obraz kimi götürdüyü Babəkin sadəcə iki qüsurunun olduğunu göstərir: qadın və şərab. Yazıçı Babəkin özünü isə bu cür anladır: "Qamətini şax tutardı, hətta yerə saldığı bir şeyi əyilib götürmək istəsəydi belə, bədəninin əzələləri ona baş əyməzdi”.

Öz bədəninin qarşısında baş əyməsini istəməyən bir öndər xalqının kölə olmasına razı olardımı? Bu gücü ona verən nə idi? İyirmi ildən çox ortodoks islama dirənən xürrəmilik, şirvinçilik nə idi? Babəkiliyi heteredoks islama bağlayanlar sadəcə onun mübarizə apardığı xilafətin ortodoks olması ilə əsaslandırırlar. Çünki Babək üsyanına qədər hakimiyyətə baş qaldıran hərəkatlar məhz heres məzhəblərin davamçıları olmuşlar. Xürrəmi inancının zərdüştiliklə əlaqələndirilməsi də doğru deyil, çünki IX əsrdə Azərbaycanda əski dinimizin artıq sosial dayağı qalmamışdı. Xristianlıq isə Alban hökmdarı Mömin III Vaçaqanın bütün səylərinə baxmayaraq regionda nüfuz qazana bilmədi. Yeganə doğru variant Saleh İldırımın konsepsiyasıdır: Babəkilər əski türk gələnəklərinə bağlı olan şamançı idilər. S.İldırım yazır: "Xürrəmilərin inanclarına gəlincə Cavidanın ruhu Babəkdə zuhur edir. Simvolik olaraq iki mənəvi qüvvəyə-ruha, ağ və qara, işıqlıq və qaranlıq ruhuna inanırlar.  Başqa dinləri rədd ya təhqir etmirlər. Bütün dinlərin tərəfdarları öz dini mərasimlərində azaddırlar”. Babək şaman olduğuna görə anasının adı Börümənd idi. Şamançı olduğu üçün edam zamanı sonuncu sözü Asena idi.

            Xürrəmilər üçün din və ya millət fərqi yox idi. Babəkin ordusunda xilafətin zülmündən bezən müsəlmanlar da var idi. Babəkin ordusuna qatılmaq istəyənlərə sadəcə bir şərti vardı: Azad olmaq istəsin və azadlığın qarşısında şər qüvvə kimi dayanan xilafətə nifrət etsin.

Orta əsrlərin saray tarixçiləri yazır ki, Xürrəmilərdə məzdəkilər kimi qadınlar ümumi idi, ildə bir dəfə qaranlıq yerdə bir-birinin qadınını tutaraq həmin gününü onunla keçirərdilər. Həqiqətdə isə, tarix başqa bir söz deyir. Cavidanın qadınının parçalanmış xürrəmi icmalarını birləşdirmək üçün həyata keçirdiyi siyasi taktikanı həmin dövrün heç bir şərq qadını edə bilməzdi. Xürrəmilərdə qadın hüququ vardı, həm siyasi anlamda, həm cinsəl münasibətlərdə. Əgər xəlifə Mötəsim Babəkin və digər üsyan qaldıran iki başçının qızlarının bakirəliyini pozaraq bunu Allahdan verilmiş lütf hesab edirdisə, hansı tərəfin qadına hüquq verdiyini artıq siz müəyyənləşdirin. Bir sıra intenet forumlarında Bəzz qalasında azan oxunması ilə bağlı cəfəng fikirlərə də rast gəlinir. Hətta Babəkin şiə olması da iddia olunur. Bu sadəcə Güney Azərbaycanda azadlıq hərəkatının öndəri kimi Babəkin götürülməsi ilə bağlıdır. Yəni ay türklər, görürsünüz Babək də şiə olub, ortaq dəyərimizdir. Ənənəvi fars riyakarlığı.

Bu gün əsas olan nə mutlu Türküm demək deyil, nə mutlu azad türkəm deməkdir. Afşin də Türk idi. Babəki əsir aldığı üçün qiymətli xələtlərdən, qızıl taclardan tutmuş nə qədər mülk əldə etdi, amma axırı həbsxanada zəlil gündə qalaraq acından öldü. Tarixə isə xürrəmiləri məğlub edən Afşin deyil, məhz Babək keçdi.